Motyw przemiany

© - artykuł chroniony prawem autorskim


„Romeo i Julia” Williama Szekspira

Szekspir w tym dramacie stworzył postacie dynamiczne, dojrzewające w miarę rozwoju wypadków i nowych przeciwności, niesionych przez nieżyczliwy los. Romeo z niezdarnego życiowo samotnika, przeobraził się w spokojnego, zaradnego mężczyznę, a jego wybranka – Julia – z nieśmiałej i posłusznej woli rodziców dziewczynki, w świadomą swej woli i obowiązku kobietę.

„Świętoszek” Moliera

Przemiana najbardziej uwidoczniona jest na przykładzie Orgona. Człowiek ten zmienił się nie do poznania od momentu, gdy poznał Tartuffe’a. Tak o swoim panu mówi Doryna:

„Był to wprzód człowiek z duszą roztropną i godną,
W służbach króla okazał tęgość niezawodną –
Teraz, odkąd Tartuffe’em swym przejął się cały,
Od tego czasu chodzi niby ogłupiały”.


Orgon przechodzi przemianę ponownie, gdy przekonuje się o prawdziwej naturze Świętoszka. Wtedy zdaje sobie sprawę ze swojej naiwności i łatwowierności.

„Cierpienia młodego Wertera” Goethego

Werter przechodzi wewnętrzną przemianę. Z człowieka pełnego radości i miłości do świata, żyjącego uczuciem do ukochanej kobiety, staje się pesymistą, który traci sens życia i nie potrafi w niczym znaleźć ukojenia dla swojego bólu. Początkowo szczęśliwy, skupiony wyłącznie na miłości do Lotty, staje się osobą zniszczoną emocjonalnie destrukcyjną namiętnością.

„Faust” Goethego

Główny bohater dzieła Goethego, Faust, ulega przemianie wewnętrznej. Jest człowiekiem, który posiadł ogromną wiedzę i pragnie zaznać rozkoszy życia. dzięki paktowi, który zawarł z diabłem, otwierają się przed nim nowe możliwości. Faust poznaje, czym jest radość życia, zabawa, miłość i sława, lecz nie przynosi mu to satysfakcji. Z czasem uświadamia sobie, że sensem życia człowieka nie jest pogoń za własnymi, egoistycznymi pragnieniami lecz aktywny czyn i działanie na korzyść ludzkości. Dopiero wówczas może osiągnąć pełnię szczęścia. Faust postanawia więc stworzyć idealne państwo, które buduje na ziemiach wydartych morzu, dzięki mocy diabła i w którym zamieszka społeczeństwo przyszłości, złożone wyłącznie ze szczęśliwych ludzi. Ta praca, twórcze tworzenie dla innych, wprawia mędrca w stan euforii. Pragnie zatrzymać czas, wypowiadając słowa, na które od lat czekał diabeł.

„Dziady” Adama Mickiewicza

Przemianie wewnętrznej ulega Konrad. W prologu III części Dziadów z kochanka przeradza się w patriotę. Z buntowniczego poety i samozwańczego proroka staje się osobą pokorną, oddaną sprawom narodowym. Gustaw z II części Dziadów pod wpływem książek staje się romantycznym kochankiem, dla którego miłość stanowi sens życia.

„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza

Przemianie wewnętrznej ulega Jacek Soplica. Z awanturnika i warchoła, który znany był w okolicy ze swojego awanturniczego charakteru, z człowieka pełnego pychy, która nie pozwala mu błagać o rękę ukochanej Ewy, z zabójcy, którym się staje w porywie gniewu, zabijając Stolnika i z osoby, uważanej później za zdrajcę i sprzymierzeńca Moskali, staje się emisariuszem i patriotą. Przywdziewa mniszy habit i zmienia swe nazwisko na Robak. Jego wewnętrzna przemiana to droga pokuty i pokory, która sprawia, że pośmiertnie zostaje zrehabilitowany w oczach społeczności i odzyskuje swoje dobre imię.

„Potop” Henryka Sienkiewicza

Ulega jej główny bohater powieści – chorąży orszański Andrzej Kmicic, którego dzieje to przejście przez kolejne etapy przemiany: od awanturnika, poprzez nieświadomą zdradę, do prawego, wiernego królowi i ojczyźnie bojownika o wolność swego narodu, gotowego postawić obowiązek służby dla kraju ponad głos serca. Kluczowe znaczenie dla przemiany bohatera miała scena, w której dostaje przez przypadek list z wiadomością o miejscu pobytu Oleńki. Choć w pierwszej chwili chciał sprzeciwić się rozkazom dowódców, wzywających go do dalszej walki ze Szwedami i jechać do ukochanej, to jednak udaje mu się pokonać stare nawyki. Postawiwszy sobie nowe priorytety, Kmicic ruszył do dalszej walki i dzięki temu odniósł wielkie „zwycięstwo nad sobą”.

„Krzyżacy” Henryka Sienkiewicza

Jurand ze Spychowa przez wiele lat prowadzi samotną walkę na śmierć i życie z Zakonem krzyżackim, mszcząc się za śmierć ukochanej żony. Ten nieugięty i gniewny rycerz załamuje się w obliczu kolejnej tragedii – porwania przez braci zakonnych jego jedynej córki. Aby ocalić dziecko, zgadza się na warunki, postawione mu przez komtura Danvelda i zjawia się w Szczytnie. Posłusznie wypełnia żądania Krzyżaków, błagając ich o oddanie Danusi. Zawsze dumny i honorowy, potrafi ugiąć się przed wrogiem. Kiedy odkrywa, że został oszukany, porywa się do ostatniej walki z liczniejszym przeciwnikiem. Pojmany i okaleczony przez Zygfryda, staje się człowiekiem pełnym pokory i odnajduje ukojenie w modlitwie, żyjąc jak pokutnik. Rycerz, który niegdyś z zadowoleniem wsłuchiwał się w jęki jeńców w spychowskich lochach, zmienia się tak bardzo, że zwraca wolność swojemu oprawcy, Zygfrydowi de Löve, pozostawiając ostateczną zemstę Bogu. Zupełnie inna przemiana zachodzi w naturze Zbyszka z Bogdańca. Porywczy i niespokojny osiemnastolatek pod wpływem cierpienia po utracie młodej żony, bywania na dworach, przyjaźni z rycerzami i przestrzegania rycerskich zasad zmienia się w dojrzałego, szlachetnego rycerza, dla którego priorytetem stają się rodzina, patriotyzm i honor.

„Quo vadis” Henryka Sienkiewicza

Sensem ideowym powieści Henryka Sienkiewicz jest zapowiedź zwycięstwa Kościoła chrześcijan nad imperium rzymskim, które zatraciło wszelkie granice człowieczeństwa i moralności. Zapowiedzią nadchodzących zmian są nawrócenia dwóch bohaterów dzieła – Marka Winicjusza i Chilona Chilonidesa, opierające się na głębokiej przemianie wewnętrznej.

Przemiana wewnętrzna zachodzi w duszy Marka Winicjusza, rzymskiego patrycjusza, egoistycznego i dumnego. Młodzieniec, zakochany w chrześcijance, pod wpływem miłości początkowo zmienia swoje postępowanie, a później odkrywa prawdy głoszone przez chrześcijan. Z człowieka skupionego wyłącznie na własnych pragnieniach staje się chrześcijaninem, zdolnym do miłości bliźniego. W sercu Chilona Chilonidesa, donosiciela i oszusta, nastawionego na łatwy zarobek, zachodzi przemiana w obliczu męczeńskiej śmierci wyznawców Chrystusa, których wydał Neronowi. Udręczony wyrzutami sumienia, patrząc na umierającego Glaukusa, który przebacza wyrządzone mu przez Greka krzywdy, oskarża publicznie cezara o podpalenie miasta. Nawrócony przez Pawła z Tarsu, przyjmuje chrzest i umiera śmiercią męczeńską na krzyżu. Przemianie ulega również świat Rzymian, opętany szaleństwem zbrodni i rozpusty. Następuje jego schyłek, a na gruzach imperium powstaje zalążek cywilizacji chrześcijańskiej, która w odróżnieniu od antycznego świata, przetrwała wieki.


„Marcin Kozera” Marii Dąbrowska

Marcin Kozera to postać dynamiczna, która przechodzi na kartach utworu swoistą metamorfozę. Poznajemy go jako rozrabiakę uważającego się za Anglika, który nie potrafi wypowiedzieć słowa w języku innym niż angielski. Nauka polskiej mowy i pisowni, kontakt z innymi dziećmi emigrantów z Polski, poznawanie historii ojczyzny przodków inicjuje proces, którego zwieńczeniem jest stwierdzenie Marcina: „Ja jestem Polakiem”.

„Jądro ciemności” Josepha Conrada

W największym stopniu przemianie uległ jej Kurtz. Wykształcony Europejczyk, który przybył do Afryki z dobrymi intencjami nie potrafił oprzeć się pokusie i wykorzystał swoją wyższość nad tubylcami. Podporządkował sobie ludność tubylczą, lecz triumf Kurtza trwał krótko, ponieważ jego duszą zawładnęła „ciemność”, której część nosi w sobie każdy człowiek. Mężczyzna z utalentowanego humanisty zmienił się w bezwzględnego barbarzyńcę, który mordował dla zdobycia kości słoniowej.

„Chłopi” Władysława Reymonta

W powieści przemianie ulega najbardziej Hanka, która z kobiety płaczliwej, słabej, podporządkowanej mężowi i pozbawionej swego zdania staje się pod wpływem wydarzeń (wywołanych przez niewiernego męża) silną, pewną siebie, zdecydowaną kobietą. Nie pozwala już się bić i zastraszać, potrafi się przeciwstawić, odkrywa, iż sama może zadbać o los swój i swoich dzieci (cały czas kochając Antka). Kazimierz Czachowski napisał: „Równolegle z żywiołową w swej namiętności Jagną występuje niemniej żywiołowa w swej pracy Hanka, przemiany zaś duchowe obu tych naczelnych postaci kobiecych są przeprowadzone z mistrzostwem, znacznie wykraczającym poza najlepszą wnikliwość intuicji psychologicznej, jako wynik świadomego artyzmu”.

„Faraon” Bolesława Prusa

W duszy młodego Ramzesa zachodzi wewnętrzna przemiana. Z młodego księcia zastaje on mianowany następcą tronu, który zaczyna dostrzegać, że państwo, którym ma w przyszłości rządzić, chyli się ku upadkowi. Dzięki obserwacjom i wyciąganym wnioskom zaczyna dojrzewać do ostatecznego zamiaru – wypowiedzenia wojny kapłanom.

„Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego

Cezary jest bohaterem dynamicznym, a co za tym idzie zmienia się. Poznajemy go jako posłusznego, dobrze ułożonego czternastolatka. Z biegiem czasu, gdy jego ojciec wyjeżdża na wojnę, chłopak odczuwa swobodę i staje się ulicznym rozrabiakom. Zadaje się z rówieśnikami, z którymi nie mógł do tej pory nawet rozmawiać. Pociąga go życie chuligana. Duch rewolucji inspiruje go nawet do pobicia dyrektora szkoły, który nakrył go na wagarowaniu. Po paru latach dostrzegł, z jak wielkim trudem jego matka robi wszystko, by jemu niczego nie brakowało. Zmienił wtedy swoje podejście do kobiety, którą wcześniej lekceważył i ignorował. Stał się kochającym synem. Jego poglądy na rewolucję zmieniają się, gdy zapoznaje się z jej skutkami, podczas pracy przy usuwaniu zwłok Ormian z ulic Baku. W skutek historii o szklanych domach opowiedzianej przez ojca bohatera, w Cezarym rodzi się duch patriotyzmu. Wcześniej uważał Polskę jedynie za mit, nieistniejącą krainę. Wyobrażenie o dobrobycie i nowej cywilizacji starło się z brutalną rzeczywistością. Jednak duch patriotyzmu nie zgasł całkowicie i Baryka wstąpił do polskiej armii i walczył przeciwko bolszewikom, których do niedawna był gorliwym zwolennikiem. W Nawłoci bohater staje się namiętnym kochankiem, kierującym się namiętnością, a nie zdrowym rozsądkiem. Miłosne zaślepienie sprawia, że zapomina o swoich dotychczasowych poglądach i przekonaniach, pławiąc się w dobrodziejstwach życia w szlacheckim dworku. Z rzadka dostrzega, że bogactwo i dostatek Wilosławskich płynie z nędzy okolicznych chłopów. Po zawodzie miłosnym wraca do Warszawy i staje się aktywistą politycznym. Początkowo skłócony z komunistami, dołącza ostatecznie do wielkiej manifestacji robotniczej.

„Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego

Na przykładzie losów Marcina Borowicz Żeromski ukazał, jak w młodym człowieku rodzi się miłość do ojczyzny i do drugiej osoby. Powieść Syzyfowe prace jest historią dojrzewania człowieka słabego i ulegającego wpływom do wykształcenia poczucia odpowiedzialności za siebie i innych. Na przykładzie dziewięciu lat z życia dynamicznego bohatera obserwujemy wiele postaw, począwszy od ugodowości i bierności, a skończywszy na świadomości swej narodowej przynależności. Choć w tym czasie wiele razy zbłądził i wyznawał złe poglądy, to jednak nie odwrócił się od niesprawiedliwości, która dotknęła Andrzeja Radka i pomógł chłopcu wrócić do szkoły. Tym uczynkiem dał wyraz swego zagubienia, jak również dowód wartości, jakie wszczepiła mu matka.

Chłopiec jest bohaterem dynamicznym. Zmienia się zarówno jego wygląd, jak i charakter. Choć na początku swej edukacyjnej ścieżki ulega rusyfikacji, wierzy w każde słowo swego duchowego przewodnika i mentora - inspektora Zabielskiego, aktywnie działa w założonym poprzez siebie kole rusofilskim, to jednak w miarę upływu lat dorasta do samodzielnego myślenia. Dowodem jego „zakochania” we wszystkim, co rosyjskie i całkowitego podporządkowania obcym wpływom była między innymi odpowiedź na pytanie dyrektora, czy upoważnił Waleckiego do złożenia protestu na treści rozpowszechniane przez historyka Kostriulewa: „- Ja nie mogłem do wystąpienia namawiać kolegi Wałeckiego, gdyż uważam za bardzo użyteczne te «dopełnienia», które nam właśnie czytał profesor Kostriulew. Był to krytyczny rzut oka na machinacje Jezuitów w upadającej i upadłej Polsce. Mnie się zdaje, że my wszyscy z przyjemnością słuchaliśmy uwag nadprogramowych i muszę wyznać, że Walecki protestował tylko we własnem swojem imieniu”.
Na uwagę zasługuje stosunek bohatera do religii, który zmieniał się kilkakrotnie w utworze, począwszy od biernego, nawykowego uczestnictwa w nabożeństwach w dzieciństwie, poprzez gorącą falę pobożności zainspirowanej stratą matki, a skończywszy na wyznawaniu materializmu i ateizmu.

„Proces” Franza Kafki

Bohater powieści, egoistyczny i skupiony na zaspokajaniu wyłącznie potrzeb materialnych, zaczyna analizować swoje życie, doszukując się winy. Ten pewny siebie człowiek, doskonały pracownik i osoba godna zaufania, z czasem staje się zagubiony, zaszczuty i zdominowany przez władzę. Początkowo buntuje się przeciwko prawu, lecz później poddaje się i biernie godzi się na śmierć.

„Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego

W artykule Rodiona, cytowanym podczas spotkania u Porfirego, autor usprawiedliwia zbrodniarza (zawsze jednostkę wybitną), który dokonuje czynu dla dobra społeczeństwa. W jego poglądach widać znajomość Hegla – Raskolnikow postrzega siebie jako wybitną jednostkę, mogącą poprawić losy ogółu, daje sobie prawo zabicia „odrażającej staruchy”. W końcu po wielu nieprzespanych nocach, stopniowo dojrzewa do przyznania się do grzechu -złamał piąte przykazanie. Zrozumiał, że nawet najbardziej osadzona w rzeczywistości teoria nie może usprawiedliwiać potworności zbrodni.

Powieść kończy się, gdy Raskolnikow dochodzi do tego wniosku. Wiemy, że nastąpią duże zmiany w jego postępowaniu i traktowaniu ukochanej, ale „(…) tu już się rozpoczyna nowa historia, historia stopniowej odnowy człowieka, historia stopniowego jego odradzania się, stopniowego przechodzenia z jednego świata w drugi”.

„Cudzoziemka” Marii Kuncewiczowej

W życiu Róży Żabczyńskiej dwukrotnie zachodzi przemiana wewnętrzna. W wieku szesnastu lat młoda adeptka Konserwatorium Muzycznego zakochuje się w Michale Bądskim. Wówczas jest wrażliwą, ufną marzycielką. Po zdradzie ukochanego dziewczyna marzy wyłącznie o zemście. Staje się osobą złą, kapryśną, drażliwą, nieprzystępną i bezwzględną. Wychodzi za mąż za Adama, którego nie darzy żadnym uczuciem, pozostając wierna pierwszej miłości. Przez wiele lat rozpamiętuje uczucia do Michała, czeka na jego powrót. Unieszczęśliwia w ten sposób siebie i bliskich. Przed śmiercią w kobiecie zachodzi kolejna przemiana. Róża uwalnia się od swoich lęków i godzi się z losem. Zawdzięcza to spotkaniu z doktorem Gerhardtem, który komplementuje ją słowami, wypowiedzianymi przez Bądskiego. Skrzypaczka budzi się z letargu, w który zapadła po stracie ukochanego. Znów ma szesnaście lat i sądzi, że całe życie jest przed nią. Postanawia zmienić swoje postępowanie, staje się cicha i pokorna. Wspominając całe swoje życie, zaczyna rozumieć przyczyny klęsk, jakie poniosła. W ostatnich rozmowach z bliskimi prosi ich o przebaczenie.

„Granica” Zofii Nałkowskiej

Przemianie wewnętrznej ulega Elżbieta Biecka. Ta piętnastoletnia dziewczyna, która z wyniosłością i oziębłością patrzyła na otaczającą ją rzeczywistość, która nie dostrzegała niczego poza swoim uczuciem do Awaczewicza i żyła tylko spotkaniami z nim, patrzeniem na niego i myślami o nim, zmienia się w osobę wrażliwą na ludzkie nieszczęście zaczyna stawać w obronie każdego pokrzywdzonego przez los. Jej przemiana dokonuje się pewnej nocy, po tym, jak odkrywa, że Awaczewicz jest kochankiem jej nauczycielki francuskiego. Tej nocy słyszy wycie psa Fitka, uwiązanego na łańcuchu na podwórku kamienicy Kolichowskiej i nagle zaczyna dostrzegać jego cierpienie. Stara się ubłagać ciotkę, by pozwoliła spuścić jej psa, choć na parę minut, bo inaczej zwierzę zwariuje. Po tym zdarzeniu Elżbieta staje się zupełnie inną osobą, która już nie skupia się wyłącznie na sobie.

Metamorfozie w powieści ulega również Zenon Ziembiewicz. Zmieniają się jego poglądy i podejście do wielu spraw. Początkowo był idealistą, pragnącym żyć uczciwie, kierując się prawdą i sprawiedliwością. Z czasem, decydując się na drobne ustępstwa, zatraca swoje ideały, skupiając się na zagwarantowaniu sobie i żonie lepszej przyszłości. Cały czas jest świadomy, że łamie swoje zasady i zaprzedaje się Czechlińskiemu. Pogrąża się w świecie kłamstw, niedopowiedzeń, zakładając maskę człowieka błyskotliwego i towarzyskiego. Wszelkie jego działania kończą się dla niego tragicznie. Niepowodzenia zawodowe i komplikujące się sprawy osobiste doprowadzają go do samobójstwa.

„Dżuma” Alberta Camusa

W Dżumie przemianie ulegają, co najmniej, trzy postaci.
Rambert, który początkowo próbuje za wszelką cenę uciec z Oranu, nie czuje więzi wspólnoty z mieszkańcami miasta. Powolna zamiana powoduje, że dołącza do formacji sanitarnych, ale zastrzega, że jak tylko będzie miał okazję ucieknie z miasta. Gdy w końcu takowa okazja się nadarzyła, mężczyzna zrozumiał, że nie może opuścić teraz Oranu. Sumienie nie pozwala mu na to. Nie może dla własnego szczęścia odwrócić się od potrzebujących ludzi. Przyznaje, że: „(…) może być wstyd, że człowiek jest sam tylko szczęśliwy”.

Drugą postacią jest Cottard, który przechodzi metamorfozę od niedoszłego samobójcy do człowieka korzystającego z wszelkich uroków życia. Szalejąca epidemia pozwoliła, paradoksalnie, poczuć się wolnym. Cottard mógł w końcu robić to, na co zawsze miał ochotę, ale nie pozwalał mu to wiszący nad nim wyrok.

Trzecia postać to ojciec Paneloux, który początkowo głosi, że dżuma jest boską karą za grzechy mieszkańców Oranu. Dopiero, gdy jezuita jest świadkiem męczeńskiej śmierci małego Filipa, zmienia swoje poglądy. Uważa wyroki boskie za niemożliwe do odczytania dla istoty ludzkiej. Uznaje, że człowiek może jedynie albo je przyjąć i kochać Boga za nie, albo nienawidzić Go, ale: „któż odważyłby się wybrać nienawiść do Boga?”.

„Opowiadania” Tadeusza Borowskiego

We wszystkich opowiadaniach Borowskiego widać, jak wojna i czasy okupacji zmieniły mentalność ludzi. Żyli według nowych zasad, wyznając wartości tak zwanego „odwróconego dekalogu”, to, co przed wojną było zakazane i negowane, teraz wypełniało treść ich życia i było czymś zupełnie naturalnym.

Przykłady zmiany postaw ludzkich wobec nowej rzeczywistości odnajdujemy chociażby w opowiadaniu „Pożegnanie z Marią”, w którym pisarz ukazał bohaterów niepodlegających jednolitej ocenie, złożonych i trudnych w jednoznacznym odbiorze. Poznani bohaterowie bogacą się w wyniku nieszczęścia innych, wykorzystują zastaną sytuację do swych celów, ale jednocześnie nie są głusi na potrzeby innych.

Podobnie, choć może już bardziej drastycznie, obserwujemy zmianę zachowania ludzkiego w opowiadaniach dotyczących życia w obozie. W tym opowiadaniu „Proszę państwa do gazu” widzimy, jak doświadczenia lagru zmieniają cywilizowanego człowieka w bezduszną i chłodną maszynę.

„Tango” Sławomira Mrożka

Przemiana jest wymuszona przez Artura na reszcie domowników, ale nie trwa długo I tak, widzimy Stomila, który zamienia swoją piżamę i niechlujny wygląd na garnitur, białe kamaszki, elegancką fryzurę. Babcię Eugenię, która zamieniła swoje młodzieżowe, kolorowe stroje, na ubrania odpowiednie dla jej wieku. Z Edka zrobił się nagle lokaj, Edward. Jednak te powierzchowne zmiany nie pociągnęły za sobą gruntownych przemian mentalnych. Po śmierci Artura wszystko wróciło do stanu sprzed jego „kontrrewolucji”.



Motyw - inne artykuły:
Motyw przemiany
Przemiana Marka Winicjusza i Chilona Chilonidesa w „Quo vadis” Sienkiewicza
Motyw przemiany w „Cierpieniach młodego Wertera” Goethego
Motyw niedojrzałości w „Ferdydurke” Gombrowicza